archive.gr – reviews
Marie-France Hirigoyen: Ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας,
Πατάκης, (Αθήνα, 2002)
Η συγγραφέας του βιβλίου είναι ψυχίατρος, εξειδικευμένη ως θυματολόγος στην Γαλλία και την Αμερική. Μέσα από την εξειδίκευσή της, μελέτησε και ερεύνησε το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης, την προσπάθεια δηλαδή χειραγώγησης έως και ψυχικής εξόντωσης κάποιου χωρίς την χρήση φυσικής βίας. Το 1998 παρουσίασε πρώτη φορά τα συμπεράσματά της σε βιβλίο (που κυκλοφορεί και στα Ελληνικά με τίτλο «Ηθική παρενόχληση: Η κρυμμένη βία στην καθημερινή ζωή»), το οποίο σημείωσε μεγάλη επιτυχία και πυροδότησε μεγάλη συζήτηση και αποκαλύψεις τόσο σε επίπεδο φαινομένων του ιδιωτικού βίου, όσο και του δημόσιου. Σύλλογοι και συνέδρια «στήθηκαν» με επίκεντρο τα ζητήματα της κρυμμένης βίας στους εργασιακούς χώρους, και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γαλλίας υπέβαλε πρόταση σχετικού Νόμου στο Κοινοβούλιο το 2001.
Δύο χρόνια μετά την έκδοση του πρώτου βιβλίου, η Hirigoyen εξέδωσε ένα δεύτερο, που εστιάζει ειδικότερα στα φαινόμενα παρενόχλησης και βίας στο εργασιακό περιβάλλον. Το υλικό γι αυτήν την έρευνα της δόθηκε πλουσιοπάροχα, εκτός από τους άμεσα «θεραπευόμενούς» της, από ανθρώπους που ευαισθητοποιήθηκαν και κατέθεσαν τις μαρτυρίες τους δι αλληλογραφίας μαζί της, αλλά και από στοιχεία που έχουν στη διάθεσή τους οι γιατροί εργασίας, τα συνδικάτα και άλλοι εμπλεκόμενοι που πλέον αναγνωρίζουν το πρόβλημα.
Η ηθική παρενόχληση στο χώρο της εργασίας
Κατ αρχήν η συγγραφέας σπεύδει να αποφύγει παρεξηγήσεις
και καταχρήσεις του διαπραγματευόμενου ζητήματος. Ασφαλώς και ο χώρος της εργασίας είναι ένα πεδίο πολλαπλών πιέσεων, αντιθέσεων, άγχους και ματαιώσεων. Το ζήτημα όμως της παρενόχλησης συνιστά μια ιδιαίτερη συμπεριφορά, που η διευκρίνησή του απασχόλησε συλλόγους, κόμματα, κοινοβούλιο. Η ίδια η συγγραφέας προτείνει τον ορισμό της ηθικής παρενόχλησης στο χώρο της εργασίας ως «κάθε καταχρηστική συμπεριφορά (χειρονομία, λόγος, συμπεριφορά, στάση..) που προσβάλλει με την επανάληψη ή την συστηματοποίησή της, την αξιοπρέπεια ή την ψυχική ή σωματική ακεραιότητα ενός ατόμου, βάζοντας σε κίνδυνο την εργασία του ή υποβιβάζοντας το εργασιακό κλίμα». Η Hirigoyen αντιπαρέρχεται το ζήτημα της «σκοπιμότητας» ή όχι εκ μέρους του δράστη ή των δραστών, και εστιάζει κυρίως στο ζήτημα της διάρκειας και της επανάληψης των παρενοχλητικών πράξεων.
Ακολουθεί μια αναφορά στο τι είναι και τι δεν είναι παρενόχληση:
Στο πλαίσιο του ορισμού της ηθικής παρενόχλησης δεν εντάσσονται το άγχος στην δουλειά, οι συγκρούσεις ανοικτές ή υπόγειες, η άμεση κακομεταχείριση από ανώτερα στελέχη προς όλους τους υφισταμένους, οι κακές συνθήκες εργασίας και οι άλλες μορφές άμεσης βίας. Τα παραπάνω ασφαλώς δεν στερούνται καθόλου σοβαρών επιπτώσεων στους εργαζόμενους αλλά δεν συνιστούν στοιχεία ηθικής παρενόχλησης. Το ζήτημα της σεξουαλικής παρενόχλησης κατέχει μια ιδιαίτερη θέση, λόγω της νομικής του υπόστασης από παλιά αλλά και της φύσης του. Η συγγραφέας το εντάσσει διπλά και στην άμεση βία και στην ηθική παρενόχληση.
Τι είναι ηθική παρενόχληση
Τι συνιστά λοιπόν ηθική παρενόχλησης τη δουλειά; Σε γενικές γραμμές αυτά που περιγράφει η συγγραφέας, είναι η προσωπική αποσταθεροποίηση και ταπείνωση κάποιου εργαζόμενου, με διάφορους «ασαφείς» (γι αυτό και δύσκολο να καταγγελθούν εξ αρχής) τρόπους, με σκοπό την υποβάθμιση ή την εκδίωξή του. Οι λόγοι και οι τρόποι με τους οποίους κάποιος γίνεται θύμα μιας τέτοιας συμπεριφοράς, υπακούν σε κάποιους κατ αρχήν γενικούς κανόνες. Στο βιβλίο βρίσκουμε συνεχώς ιστορίες-μαρτυρίες που εξηγούν τις παρατηρήσεις και συμπεράσματα της συγγραφέως. Επιγραμματικά, σημειώνει ότι οι λόγοι της παρενόχλησης κάποιου είναι η διαφορετικότητά του (από τα σεξουαλικές του προτιμήσεις έως τον τρόπο που σκέφτεται), η ζήλεια και ο ανταγωνισμός (η συγγραφέας σημειώνει ότι αυτό το συναίσθημα κακώς αγνοείται από τις πολιτικές επιστήμες), ο φόβος για ό,τι δεν ελέγχουμε, η περιφρούρηση ανομολόγητων «μυστικών» (μια ομάδα εργαζόμενων μπορεί να παρενοχλήσει όποιον δεν ενταχθεί στις μικροαπάτες που κάνουν όλοι).
Οι τρόποι να πληγώσεις τον παρενοχλούμενο; Η απομόνωση (κυρίαρχος μηχανισμός), οι παράλογη ανάθεση υπερβολικών καθηκόντων, η χρησιμοποίηση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, η επιδίωξη να χάσει το θύμα την αίσθηση της ευθυκρισίας (όλα φαίνονται τόσο ανεξήγητα και υπερβολικά που αναρωτιέται αν είναι ο ίδιος «στα καλά του»).
Εδώ και πάλι προκύπτει το ερώτημα της «πρόθεσης» και της «συνειδητότητας» των θυτών, παράμετρος που επηρεάζει το βίωμα των θυμάτων αλλά και το κολάσιμον ή όχι από νομικής άποψης. Εν πολλοίς παραμένει αδιευκρίνιστο, και πάντως μη αποδείξιμο. Εξάλλου όλες οι περιπτώσεις και εκδοχές δεν είναι ίδιες. Ακραία αλλά καθόλου σπάνια στις μέρες μας η προμελετημένη πολιτική απόλυσης με ελάχιστο κόστος, συχνά με την παρέμβαση ειδικών «cost killers»: Η εργοδοσία με σκοπό την μείωση του κόστους θέλει να απαλλαγεί από κάποιον τον οποίον δεν έχει σε τίποτε να κατηγορήσει. Δεν μπορούν να του προσάψουν τίποτε και τον εξωθούν να φύγει «από μόνος του», με μεθόδους ψυχολογικού πολέμου.
Καταχρήσεις της λέξης
Ο όρος παρενόχληση ασφαλώς και χρησιμοποιήθηκε καταχρηστικά σε
αρκετές περιπτώσεις. Η Hirigoyen μέσα από τις εμπειρίες της μας αναφέρει άτομα που «θυματοποιούνται» μόνα τους με σκοπό να ανταπεξέλθουν στα προβλήματα, άτομα με παρανοϊκές διαταραχές που κατηγορούν άδικα τους άλλους, ακόμη και τους ίδιους τους δράστες που αντιστρέφουν την κατηγορία που δέχονται. Χαρακτηριστικό γνώρισμα γι αυτά τα ψευδο-θύματα είναι ότι αρνούνται οποιαδήποτε αυτοκριτική της δικής τους συμπεριφοράς, ενώ τα «γνήσια» θύματα περνούν κατ εξοχήν μια μεγάλη περίοδο αυτομομφής και αμφιβολίας.
Αξιοσημείωτη επίσης, στην εποχή της δημοσιότητας και των ΜΜΕ είναι η ηθική παρενόχληση από την «κοινή γνώμη» ανθρώπων που κατηγορήθηκαν ως θύτες, πριν καλά καλά αυτό ερευνηθεί και επιβεβαιωθεί.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις του φαινομένου
Στο κεφάλαιο αυτό αναφέρονται κάποιοι όροι που χρησιμοποιήθηκαν και από παλαιότερα για να περιγράψουν συστηματική κακομεταχείριση και η συγγραφέας θέλει να τους διευκρινίσει σε σχέση με την ηθική παρενόχληση.
Mobbing: χρησιμοποιήθηκε με παραλλαγές στην ερμηνεία του, αφορά κατά κανόνα ομαδικές μαζικές συμπεριφορές κακομεταχείρισης-προσβολής-πίεσης.
Βullying: Κακομεταχειρίζομαι, αποπαίρνω, φέρομαι βίαια. Αρχικά δεν αφορούσε τον εργασιακό χώρο αλλά την συμπεριφορά ομάδων παιδιών, στρατιωτών κλπ και η χρήση του όρου επεκτάθηκε και στους χώρους εργασίας. Ευρύτερα αποδεκτός από το mobbing, αναφέρεται περισσότερο σε ατομικά παρά μαζικά φαινόμενα.
Harassment: Η συστηματική άσκηση επίμονων και επαναλαμβανόμενων επιθέσεων ενός ατόμου εναντίον ενός άλλου, με σκοπό να δημιουργήσει πρόβλημα.
Whisterblowers: Ανθρωποι που εργάζονται σε τομείς που συχνά εμπλέκονται με κρίσιμα μυστικά, τα οποία ανακοινώνουν στην κοινή γνώμη. (συχνοί τομείς η υγεία και οι εξοπλισμοί). Τα αντίποινα προβλέπονται με μαθηματική ακρίβεια, και έχουν ιδρυθεί σε πολλές χώρες οργανισμοί για την στήριξη και την νομική προστασία τους. Στόχοι ειδικής μορφής παρενόχλησης, με σκοπό το «κλείσιμο του στόματος». Ούτε mobbing, ούτε bullying, αλλά μηχανισμοί που αντιστοιχούν ακριβώς στον ορισμό της ηθικής παρενόχλησης.
Ijime: Γιαπωνέζικος όρος, για τα καψόνια και τους εξευτελισμούς παιδιών στο σχολείο αλλά και στις επιχειρήσεις όταν «μυείται» στις πιέσεις ένας καινούριος ή τιμωρείται ένα «ταραχοποιό στοιχείο». Η πλήρης ομοιομορφία και η ενσωμάτωση ο απώτερος στόχος. Το ijime είχε προκαλέσει ομαδικές αυτοκτονίες μαθητών τις δεκαετίες 80 και 90 και ανάγκασε το Υπουργείο σε λήψη μέτρων. Αναφέρεται ότι πρωτοεμφανίστηκε την δεκαετία του 70, τον καιρό της έντονης ανάπτυξης της Γιαπωνέζικης οικονομίας με την απρόσωπη μαζική εργασία. Στην δεκαετία του 90 με την ύφεση, οι επιχειρήσεις χρειάστηκαν άλλου τύπου στελέχη, αλλά για να εκδιώξουν τα παλιά, εφάρμοσαν όχι πλέον ijime, αλλά ατομική ηθική παρενόχληση. (παράδειγμα στέλεχος της Sega που για να εξαναγκαστεί σε παραίτηση, τοποθετήθηκε σε γραφείο χωρίς παράθυρο, τηλέφωνο και επικοινωνία με τους άλλους…).
Τα αποτελέσματα της έρευνας
Εδώ η συγγραφέας παρουσιάζει στατιστικές και συμπεράσματα από εκτεταμένη έρευνα που έκανε, απευθύνοντας ένα ερωτηματολόγιο σε όσους είχαν δηλώσει θύματα ηθικής παρενόχλησης. Εκθέτει αναλυτικά και διεξοδικά τα συμπεράσματα και τις αμφιβολίες της, και τα συγκρίνει με άλλες εργασίες και έρευνες (ποσοστά σε ηλικίες, φύλο, κατηγορίες)
Οι μέθοδοι της παρενόχλησης
Η συγγραφέας μας παραθέτει εκτεταμένους καταλόγους εχθρικών συμπεριφορών που συνιστούν παρενόχληση, διακρινόμενες σε τέσσερις βασικές κατηγορίες: Προσβολές των συνθηκών εργασίας, απομόνωση και άρνηση επικοινωνίας, προσβολές στην προσωπική αξιοπρέπεια, και βία- λεκτική, σωματική ή σεξουαλική. Η επιλογή των συμπεριφορών, εξαρτάται εν πολλοίς από την ιεραρχική θέση του δράστη. Παρενόχληση μπορεί να ασκηθεί από τον ιεραρχικά ανώτερο (58%), ομάδα συναδέλφων συμπεριλαμβανομένων των ανωτέρων (29%), συναδέλφους (12%) και από υφιστάμενο (1%). Για την παρενόχληση από τον ανώτερο, αναφέρονται και τρείς υποκατηγορίες: η διαστροφική (σκοπός η εξόντωση του θύματος ή η ανάδειξη της εξουσίας του θύτη), η στρατηγική (σκοπός η εξώθηση σε παραίτηση) και η θεσμική (που συνήθως έχει στόχο το σύνολο των υφισταμένων).
Αξιοπρόσεκτη η διαφορά δημόσιου και ιδιωτικού τομέα: στο δημόσιο η απόλυση ή παραίτηση δεν γίνονται τόσο εύκολα, με αποτέλεσμα τέτοιες καταστάσεις να διαρκούν για χρόνια, ενώ στον ιδιωτικό τομέα σπάνια κρατούν περισσότερο από έναν χρόνο γιατί το θύμα τελικά αποχωρεί..
Ιδιαιτερότητες σε ορισμένους τομείς δραστηριοτήτων
Ολες οι μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι πλέον ευαίσθητοι τομείς για την εμφάνιση του φαινομένου είναι ο τριτογενής τομέας της οικονομίας, ο κοινωνικο-ιατρικός και η εκπαίδευση. Κοινό χαρακτηριστικό η ασάφεια των καθηκόντων, άρα η ευκολία να κατηγορηθεί κάποιος για κάτι που να μην μπορεί να αποδείξει το «δίκιο του». Στους τομείς της παραγωγής και ειδικά της τεχνικής, μπορεί να υπάρχουν άλλα φαινόμενα καταπίεσης και stress, αλλά δεν ευνοούνται οι προϋποθέσεις της ηθικής παρενόχλησης, γιατί αυτή δεν είναι συνδεδεμένη με την παραγωγικότητα αλλά με τα παιχνίδια εξουσίας.
Οι επιπτώσεις στην υγεία
Αγχος και αγωνία, αίσθημα αδυναμίας και ταπείνωσης, η ιδέα ότι συμβαίνουν «μη φυσιολογικά πράγματα», κυριαρχούν στα συμπτώματα των θυμάτων. Τα συμπτώματα κατά κανόνα μετατρέπονται σε ψυχοσωματικές εκδηλώσεις και νόσους, και μπορούν να φτάσουν μέχρι την «επίσημη» κατάθλιψη. Ακόμη και μετά την απομάκρυνση από το υπεύθυνο περιβάλλον, αναφέρονται πολλά άτομα με μετα-τραυματικό stress για χρόνια. Η ντροπή και η ταπείνωση, η απώλεια της ευθυκρισίας και της ζωτικότητας, η ακαμψία σαν άμυνα, είναι επίσης κοινές επιπτώσεις στα θύματα. Η αλλοίωση της προσωπικότητας σε άτομα με κάποιο πιο ευάλωττο υπόστρωμα, μπορεί να οδηγήσει μέχρι την ψύχωση.
Τα πλαίσια που ευνοούν την παρενόχληση
Εδώ η συγγραφέας πραγματεύεται τα σύγχρονα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα που ευνοούν την ηθική παρενόχληση. Προφανώς και είναι φαινόμενο σύμφυτο με την οργάνωση της εργασίας, αλλά κάποιες σύγχρονες παράμετροι το ευνοούν ιδιαίτερα. Νέα φαινόμενα στην παγκοσμιοποίηση της κατανομής εργασίας, ο κυνισμός και η διαστροφή του οικονομικού μας συστήματος, η μεγαλομανία και η χειραγώγηση, και αποθέωση του ανταγωνισμού έναντι οποιουδήποτε τιμήματος εκ μέρους των ατόμων, είναι μερικά από τα σημεία που αναδεικνύονται ως ιδιαιτέρως υπεύθυνα για την εξάπλωση του φαινομένου.
Τι συμβαίνει μεταξύ των ατόμων
Αποφεύγοντας τις υπεραπλουστεύσεις του κακού και του καλού όταν πρόκειται για τους προσωπικούς ρόλους, και τονίζοντας ότι καμιά μορφή βίας δεν στερείται κοινωνικού χαρακτήρα, η Hirigoyen σχολιάζει τους προσωπικούς μηχανισμούς εμπλοκής των ατόμων στο παιχνίδι της παρενόχλησης. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε τις κατηγορίες των ατόμων που εύκολα γίνονται στόχοι παρενόχλησης: Τα άτομα που δεν έχουν τα τυπικά χαρακτηριστικά της ομάδας, τα πολύ ικανά άτομα ή αυτά που πιάνουν «πολύ χώρο», αυτοί που αντιστέκονται στη χειραγώγηση, αυτοί που δεν έχουν καλές συμμαχίες ή δεν είναι στο σωστό δίκτυο, οι λιγότερο «αποδοτικοί», οι προστατευμένοι από την νομοθεσία (έγκυοι, ηλικιωμένοι κλπ), και άτομα που εμφανώς περνούν μια δύσκολη προσωπική φάση.
Τρωτά σημεία του αποδέκτη της επίθεσης που θα τον μετατρέψουν σε πραγματικό θύμα: Η κακή αυτοεκτίμηση, η επιτακτική ανάγκη αναγνώρισης, η υπερβολική ευσυνειδησία, η μεγάλη αφοσίωση στη δουλειά, ο ευαίσθητος χαρακτήρας. Υποστηρικτικό ρόλο καλούνται να παίξουν οι φίλοι και οι συγγενείς του θύματος, οι συνάδελφοι (όσοι δεν θα παρασυρθούν από το σκηνικό της «υπαιτιότητας» του θύματος) αλλά και οι γιατροί που θα αντιμετωπίσουν τον παρενοχλούμενο ως πάσχοντα από ψυχοσωματικά ή ψυχιατρικά προβλήματα. Οι τελευταίοι οφείλουν να είναι ευαισθητοποιημένοι στο πρόβλημα και «γενναίοι» αν χρειαστεί να ενοχλήσουν την εργοδοσία. Δεν καλούνται μόνο να θεραπεύσουν και να υποστηρίξουν το άτομο, αλλά και να είναι σύμμαχοί του στην αποκάλυψη των γεγονότων και στις διεκδικήσεις του που θα χρειαστούν υποστήριξη επιστημονική. Είναι εντυπωσιακή η συχνότητα που αναφέρεται η παρουσία γιατρών εργασίας στις επιχειρήσεις, στα παραδείγματα τουλάχιστον που αναφέρονται στην Γαλλική πραγματικότητα. Ισως να μην είναι πάντα τόσο έτοιμοι να συγκρουστούν με την εργοδοσία, αλλά η παρουσία τους καταγράφεται γενικά ως θετική και υποστηρικτική.
Στη συνέχεια και πάλι η συγγραφέας ξεκαθαρίζει με παραδείγματα καταστάσεις που μοιάζουν με παρενόχληση αλλά δεν είναι, συμπεριφορές αρνητικές αλλά όχι κακοπροαίρετες και συμπεριφορές κακοπροαίρετες αλλά όχι συνειδητές. Ενδιαφέροντα είναι τα σχόλια για πραγματικές ψυχιατρικές διαταραχές των ανθρώπων που απλώς εμπλέκονται στην συμπεριφορά τους στο εργασιακό περιβάλλον, καθώς και η ψυχολογία της «αγέλης» που συχνά κάνει τους ανθρώπους να συμπεριφερθούν αρνητικά παρασυρμένοι όχι από καθαρά δικές τους σκοπιμότητες, αλλά από αδυναμία να αντισταθούν σε μια ομαδική «διαστροφή».
Επικίνδυνα τα ναρκισσιστικά άτομα, που όταν είναι κακοπροαίρετα, γίνονται οι υπαριθμόν-1 διεστραμμένες φιγούρες. Ο τύπος του «διεστραμμένου ναρκισσιστή» ήταν ο κυρίαρχος στο προηγούμενο βιβλίο της Hirigoyen ως φορέα ηθικής παρενόχλησης στις διαπροσωπικές σχέσεις. Εδώ επισημαίνεται ότι δυστυχώς ο σύγχρονος επαγγελματικός κόσμος αναδεικνύει τέτοιους ανθρώπους σε διευθυντικές και στρατηγικές θέσεις, κάνοντας τα φαινόμενα της ηθικής παρενόχλησης σύμφυτα με το σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον.
Τι μπορεί να γίνει;
Το σίγουρο είναι ότι σ αυτές τις καταστάσεις δεν μπορεί το πληττόμενο άτομο να τα βγάλει πέρα μόνο του! Χρειάζεται διαμεσολαβητές. Από το ίδιο το εργασιακό περιβάλλον, τα συνδικάτα, επιτροπές επιθεώρησης, γιατρούς εργασίας, διευθυντές ανθρώπινου δυναμικού, ειδικούς συμβούλους. Απ έξω, δικηγόροι, οικογενειακοί γιατροί, ψυχίατροι, εθελοντές σύμβουλοι, σύλλογοι και οργανισμοί. Διαβάζουμε για την Γαλλία μια άνθηση συλλόγων και εθελοντικών οργανισμών κυρίως από παλιούς συνδικαλιστές που ασχολούνται με την υποστήριξη και καθοδήγηση των θυμάτων ηθικής παρενόχλησης.
Οι δικηγόροι συνήθως καλούνται μετά το σπάσιμο της σύμβασης εργασίας, σε περίπτωση που το θύμα αποφασίζει να διεκδικήσει αποζημίωση. Γενικά πάντως τα θύματα δεν είναι ικανοποιημένα από την νομική επαγγελματική βοήθεια και προτιμούν τους συλλόγους.
Μια «νομική» συμβουλή της ίδιας της συγγραφέως, είναι η καταγραφή των «παράδοξων» και «αφύσικων» παρενοχλητικών γεγονότων (μαγνητοφώνηση, εξασφάλιση μαρτυριών τρίτων, φωτοαντίγραφα εγγράφων) εκ μέρους του θύματος, καθώς και επισημοποίηση οποιασδήποτε επικοινωνίας με τους θύτες (συστημένες επιστολές, πρωτοκολλημένα έγγραφα), έτσι ώστε να διευκολυνθεί η νομική απόδειξη σε περίπτωση προσφυγής στον νόμο, αλλά και η διάσωση της εικόνας των «σώων φρένων» από τον περίγυρο (τα παραδείγματα από μαρτυρίες θυμάτων αναδεικνύουν πολύ γλαφυρά αυτήν την αναγκαιότητα).
Η πρόληψη και οι Νόμοι
Η συνειδητοποίηση του προβλήματος προχωρεί ως φαίνεται, αλλά οι προσωπικές λύσεις είναι δύσκολες όταν το κακό έχει ήδη συμβεί. Η εμπλοκή του ατομικού με το συλλογικό κάνει τις διαμεσολαβήσεις περίπλοκες, και συνήθως η διεκπεραίωση συνίσταται σε απομάκρυνση του θύματος και παραμονή του θύτη στη θέση του. Προστασία ίσως για το θύμα, αλλά ουσιαστικά αποτυχία της απόδοσης δικαιοσύνης. Οι επιχειρήσεις οφείλουν να λάβουν γενναία μέτρα (που σε κάποιες περιπτώσεις θα παραβλάψουν την «αποτελεσματικότητά» τους στον οικονομικό ανταγωνισμό) και οι σύλλογοι, τα συνδικάτα, οι γιατροί και οι δικηγόροι οφείλουν να ευαισθητοποιηθούν επαρκώς γι αυτά τα φαινόμενα. Για τις επιχειρήσεις η συγγραφέας κάνει κάποιες προτάσεις οργάνωσης και ευαισθητοποίησης, με κεντρικό άξονα την σύνταξη ενός θεμελιώδους «εσωτερικού νόμου» και την ειδική εκπαίδευση ατόμων στη διοίκηση προσωπικού που θα λειτουργούν ως δικλείδες εμπιστοσύνης. Καλύτερα να μην χρειαστούν οι εξωτερικές διαμεσολαβήσεις, αλλά κι αυτές όταν χρειαστούν, πρέπει να είναι επαρκείς και προστατευτικές. Συχνά ακόμη και μετά την νομική δικαίωση τα θύματα εξακολουθούν να υποφέρουν από μεγάλες δυσκολίες στην επανένταξη, γιαυτό και τονίζεται ότι η νομική ομπρέλα που πρέπει να ανοιχτεί για το ζήτημα, πρέπει να είναι κάτι πολύ περισσότερο από διεκδίκηση αποζημιώσεων. Οφείλει να δρά στην κατεύθυνση της πρόληψης.
Στη Γαλλία για πρώτη φορά το 2001 εισήχθη η έννοια της ηθικής παρενόχλησης στον εργατικό κώδικα. Υπήρξαν και εκκρεμούν ακόμη ζητήματα ορισμού και περιεχομένου της. έννοιάς της. Σε πρώτη φάση πάντως συμπεριλήφθηκε στην έννοια του εργατικού ατυχήματος, και πολλές παραιτήσεις εργαζόμενων επαναπροσδιορίστηκαν ως απολύσεις από τα δικαστήρια. Αλλα προβλήματα που παραμένουν είναι η «αποδειξιμότητα» των καταγγελιών και η προστασία των μαρτύρων από την πιθανή εκδίκηση της εργοδοσίας.
Κλείνοντας, η συγγραφέας τονίζει και πάλι ότι στις περιπτώσεις πραγματικής παρενόχλησης, η νομική ικανοποίηση πολύ λίγα έχει να προσφέρει στον πόνο των θυμάτων. Ο νόμος ασφαλώς και είναι απαραίτητος για ευνόητους λόγους και καταγράφεται ως νίκη, αλλά η ευαισθητοποίηση και η πρόληψη είναι η μόνη πραγματική προστασία.
Πλούσια παράθεση παραδειγμάτων και μαρτυριών ζωντανεύουν την επιχειρηματολογία του βιβλίου και την ευαισθητοποίηση του αναγνώστη. Η παραδοσιακή έννοια της εκμετάλλευσης της εργασίας και των σχέσεων εξουσίας
εμπλουτίζεται και με στοιχεία φαινομένων στα σύγχρονα κυρίως «τριτογενή» περιβάλλοντα εργασίας, που λιγότερο φανερά αλλά εξίσου αποφασιστικά μπορούν να συντρίψουν τον εργαζόμενο. Ο πόλεμος της οικονομίας και της εξουσίας έχει και παίρνει πολλές μορφές, και όσο πιο ύπουλες είναι αυτές, τόσο πιο δυσδιάκριτες και απομονωτικές για τα άτομα.
H πραγματική πρόληψη βέβαια θα προϋπόθετε έναν άλλων προσανατολισμό των ίδιων των οικονομικών συστημάτων και των κοινωνιών μας. Η αναγνώριση πάντως και «υιοθέτηση» του προβλήματος από συλλογικότητες των εργαζόμενων και από κάποιους νόμους δεν παύουν να είναι κατ αρχήν «καλά νέα»…
Κ. Μόντη - Ιατρός
